Trái Đất chuyển mình
Qua cuốn sách gần 900 trang của Peter Frankopan, những biến động lớn trong lịch sử nhân loại được nhìn lại dưới một lăng kính khác: thiên nhiên — yếu tố âm thầm chi phối sự ra đời, hưng thịnh và suy tàn của các nền văn minh.
Tại sao nghệ thuật ra đời? Tại sao một dân tộc du mục như Mông Cổ có thể xây dựng nên đế chế hùng mạnh nhất trong lịch sử? Tại sao đế quốc La Mã lại ra đời, lên đỉnh cao và rồi tàn lụi? Tại sao, tại sao, tại sao? Đó dường như đều chỉ là vấn đề của con người. Thế nhưng, trong cuốn sách đồ sộ gần 900 trang của nhà sử học lừng danh người Anh Peter Frankopan, ông cho thấy còn một yếu tố khác nằm sau tất cả những chuyển biến lớn nhỏ trên thế giới, một yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát của con người, và theo thời gian, khi con người càng cố gắng thu phục nó, thì nó càng trở nên khó lường hơn: thiên nhiên.
Các kiến giải độc đáo
Biến đổi khí hậu ảnh hưởng tới mọi thứ, từ cách xây dựng những vở kịch của William Shakespeare đến sự hình thành các nhà nước ở Trung Hoa cổ, từ sự khai sinh của Hồi giáo tới tình trạng hỗn loạn ở Afghanistan trong thế kỷ 20. Với vốn hiểu biết phi thường, Peter Frankopan đã trình bày một vài kiến giải vô cùng lôi cuốn về những sự kiện lịch sử mà có lẽ nhiều người đã thuộc nằm lòng. Chẳng hạn, tại sao lại có sự nở rộ của nghệ thuật hang động vào khoảng 42.000 năm trước? Một số nhà sử học khí hậu lập luận rằng, sự kiện này có liên quan tới một thời kỳ thời tiết bất ổn, khiến nhiều nơi trên thế giới lạnh đi, hàng loạt động vật tuyệt chủng, tổ tiên chúng ta phải ẩn nấp sâu trong hang và bắt đầu sáng tác. Có người còn đi xa hơn khi cho rằng, vì sống trong hang, thiếu oxy nên con người bắt đầu có những ảo giác nghệ thuật.
Tại trời hay tại người
Nhưng không có nghĩa là Peter Frankopan quy trách nhiệm về mọi sự kiện lịch sử cho các cú sốc khí hậu. Ông không đi vào vết xe đổ của nhiều sử gia, đó là chạy theo những kiến giải có vẻ hấp dẫn nhưng dễ dãi. Chẳng hạn, một trong những giả thuyết được nhiều người yêu thích về sự sụp đổ của nền văn minh Maya từng một thời lừng lẫy ở Nam Mỹ, đó là do biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, sự thực không hẳn đã là như vậy. Ừ thì những điều kiện thời tiết cực đoan có thể làm giảm năng suất nông nghiệp của vương quốc này, nhưng họ cũng đã gieo trồng được nhiều loại cây chịu hạn. Tóm lại, không có một nguyên nhân đơn lẻ nào dẫn tới những sự kiện lớn lao, mà luôn là tập hợp của rất nhiều nguyên nhân. Con người không thể oán trách ông trời, bởi thiên nhiên có thể thúc đẩy sự tan vỡ của một đế chế, nhưng chủ yếu là do sai lầm của con người, và rồi các xã hội tự nó đi đến tan vỡ.
Niềm vui của việc đọc một cuốn sách dày
“Tôi tin rằng sách vở cũng nên giống như một món sườn nướng hảo hạng - vừa ngon vừa dày”, một nhà văn từng viết. “Trái đất chuyển mình” có thể coi là một món sườn nướng hảo hạng như vậy, bạt ngàn thông tin và bao trùm lịch sử mọi vùng đất trên thế giới chứ không chỉ trọng Âu - Mỹ như truyền thống nghiên cứu lịch sử phương Tây. Xuất hiện trong cuốn sách này không chỉ là những triều đại vàng son lẫy lừng năm châu bốn bể, mà còn cả những vương quốc nhỏ hơn nhưng không kém phần kỳ thú, như vương quốc Champa ở miền Trung Việt Nam hay các quốc gia vùng Tây Phi. Một cuốn sách dày luôn đòi hỏi nhiều hơn ở người đọc. Thậm chí cuốn sách cũng chẳng hề giải trí, bạn không thể coi nó như một thú vui, mà phải coi nó như một công việc. Tuy nhiên, một khi đã đọc xong thì sự mệt mỏi chuyển hóa thành cảm giác thống khoái đã đời, ta nhận ra không chỉ ta ngốn ngấu cuốn sách, mà bản thân cuốn sách cũng ngốn ngấu ta.
Một phần của bức tranh tổng thể bên trong gian phòng "Sảnh Bò" tại hang Lascaux, có niên đại khoảng 17.000 năm trước Công nguyên. Đây là một ví dụ điển hình về nghệ thuật hang động thời đồ đá cũ thượng kỳ.
Hiền Trang
